Czym jest zdrowie jelit i jakie funkcje pełni w organizmie?
Zdrowie jelit kurcząt i ich prawidłowe funkcjonowanie to ogólny stan obejmujący integralność ściany jelit, równowagę mikroflory bakteryjnej oraz prawidłowe trawienie i wchłanianie składników odżywczych. Wpływa on bezpośrednio na efektywność produkcyjną, tempo wzrostu, zdolności rozrodcze oraz odporność na choroby. Jelita pełnią fundamentalną rolę w utrzymaniu zdrowia całego organizmu drobiu. To właśnie w tym odcinku przewodu pokarmowego zachodzi trawienie oraz wchłanianie większości składników odżywczych niezbędnych do wzrostu, produkcji jaj i ogólnego funkcjonowania ptaków. Przy dobrej kondycji jelit proces ten jest przeprowadzany bardzo efektywnie za sprawą specjalnie przystosowanej do tego celu licznych fałd, kosmków i mikrokosmków znajdujących się błonie śluzowej jelit. Ta specyficzna budowa zwiększa powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych nawet 500-krotnie. Oprócz wchłaniania składników pokarmowych, odpowiada również za gospodarkę energetyczną i detoksykację organizmu oraz pozbywanie się niestrawionych resztek pokarmu. Jelito stanowi kluczowy element układu odpornościowego. To właśnie w nim znajduje się ok. 70-80% procent wszystkich komórek odpornościowych, dlatego ich kondycja bezpośrednio wpływa na odporność organizmu. Nabłonek jelitowy wraz ze śluzem pełni rolę pierwszej linii obrony przed kolonizacją patogennych drobnoustrojów. U kurcząt funkcjonuje wyspecjalizowany limfatyczny system odpornościowy związany z jelitami, określany jako (GALT). Struktura ta umożliwia identyfikację i neutralizację potencjalnych zagrożeń. W jej skład wchodzą m.in. kępki Peyera – skupiska komórek odpornościowych w ścianie jelita – oraz limfocyty zlokalizowane w całym przewodzie jelitowym, które odpowiadają za rozpoznawanie i zwalczanie patogenów dostających się do układu pokarmowego.
Mikroflora jelitowa drobiu – fundament zdrowia układu pokarmowego
Układ pokarmowy drobiu, a szczególnie jelita, jest zasiedlany przez ogromną liczbę bakterii – zarówno pożytecznych, jak i potencjalnie szkodliwych. Utrzymanie równowagi mikroflory jelitowej drobiu ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Gdy zostaje ona zaburzona, powstaje tzw. dysbioza jelitowa. Może do tego dojść na przykład na skutek różnych form stresu – zarówno fizjologicznego, jak i psychicznego – prowadząc do osłabienia układu odpornościowego. Taki stan sprzyja zaburzeniom pracy jelit, zwiększeniu przepuszczalność bariery jelitowej i ułatwienia kolonizacji przewodu pokarmowego przez patogeny, wzbudzających stany zapalne, charakterystyczne dla wielu chorób jelit. Badania wykazały, że stosowanie probiotyków w żywieniu zwierząt ogranicza rozwój niepożądanej mikroflory jelitowej. Jest to jedna z metod pozwalających utrzymać równowagę w przewodzie pokarmowym.
Probiotyk – nieodzowny suplement dla drobiu poprawiający zdrowie jelit
Probiotyki definiowane są jako „żywe szczepy ściśle określonych drobnoustrojów, które podawane w odpowiednich ilościach, modulują równowagę bakteryjną flory jelitowej i wywierają korzystny efekt na zdrowie konsumenta”. Probiotyki obecne na rynku są czystymi kulturami bakterii jednego lub większej liczby szczepów, które naturalnie występują w jelitach. Powinny być izolowane od przedstawicieli tego gatunku, u którego mają być zastosowane, gdyż prawdopodobnie część korzystnych dla zdrowia efektów jest gatunkowo specyficzna. Do drobnoustrojów o działaniu probiotycznym stosowanych u drobiu należą m.in. bakterie produkujące kwas mlekowy z rodzaju Lactobacillus, Bifidobacterium, Enterococcus, Pediococcus, Bacillus oraz drożdżaki z rodzaju Saccharomyces. Preparaty probiotyczne wykorzystywane jako dodatki do pasz muszą wykazywać odporność na wysoką temperaturę, ciśnienie, wilgoć oraz obecność metali ciężkich – zarówno podczas procesu obróbki, jak i późniejszego przechowywania. Z tego względu często stosuje się techniki zwiększające trwałość i aktywność bakterii, takie jak otoczkowanie. Czynnikiem determinującym skuteczność probiotyku jest zarówno jego dawka, jak i czas trwania podawania. Przykładowo, w ostrej biegunce zakaźnej większa ilość bakterii probiotycznych podawana w krótszym czasie okazuje się bardziej efektywna niż mniejsze dawki stosowane dłużej. Istotną rolę odgrywają również wiek oraz gatunek zwierzęcia. We wczesnych etapach życia kolonizacja przewodu pokarmowego prawidłową mikroflorą jest jeszcze niestabilna, przez co noworodki są szczególnie wrażliwe na chorobotwórcze czynniki środowiskowe. Wczesne zasiedlenie jelit korzystnymi bakteriami ma kluczowe znaczenie, ponieważ mogą one modulować ekspresję genów w komórkach nabłonka, kształtując środowisko sprzyjające ich dalszemu rozwojowi. Mechanizmy działania probiotyków są złożone, wielokierunkowe i wciąż nie w pełni poznane. Jednym z nich jest konkurencja z patogenami o receptory lub miejsca adhezji na komórkach nabłonka jelita grubego. Rywalizują z drobnoustrojami chorobotwórczymi również o składniki odżywcze, zwiększają wydzielanie mucyn – glikoprotein uszczelniających barierę jelitową – oraz mogą modyfikować strukturę receptorów dla toksyn bakteryjnych. Probiotyki dodatkowo syntezują witaminy – głównie z grupy B oraz witaminy K, a także enzymy trawiennych, np. α-galaktozydazy. Poprzez ich działalność zwiększona zostaje aktywność enzymów jelitowych np. sacharazy, co poprawia wykorzystanie paszy. Stosowanie mikroflory probiotycznej stymulację układu odpornościowego poprzez aktywację tkanki limfatycznej związanej z błonami śluzowymi jelit (GALT). Bakterie fermentacji mlekowej stanowią ponadto główne źródło poliamin, które odgrywają ważną rolę w procesach wzrostu i różnicowania komórek, zmniejszają przepuszczalność nabłonka jelitowego i wspomagają jego regenerację. Oddziaływanie probiotyków na mikroflorę jelitową wynika w dużej mierze z ich metabolizmu, przede wszystkim fermentacji węglowodanów prowadzącej do powstania gazów oraz związków organicznych, takich jak kwas mlekowy i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (masłowy, octowy, propionowy), które obniżają pH treści jelitowej. Zarówno zakwaszenie środowiska jelitowego, jak i produkcja substancji o działaniu bakteriostatycznym, np. bakteriocyn czy nadtlenku wodoru, sprzyjają utrzymaniu równowagi mikrobiologicznej jelita grubego, hamując aktywność niektórych enzymów bakteryjnych oraz rozwój mikroorganizmów patogennych. Niskie pH treści jelitowej poprawia także rozpuszczalność soli wapnia i magnezu, co ułatwia ich wchłanianie i może przyczyniać się do lepszego ich wykorzystania. Coraz częściej podkreśla się rolę probiotyków w stymulacji wzrostu organizmu i wspieraniu prawidłowej pracy układu pokarmowego. Do korzyści wynikających z ich stosowania w hodowli należą: zmniejszenie zużycia paszy potrzebnej do przyrostu masy ciała dzięki lepszemu wykorzystaniu składników odżywczych, poprawa zdrowotności zwierząt, większa odporność na stres, szybsza regeneracja po chorobach, oraz obniżenie kosztów produkcji.
Prebiotyki – wsparcie mikroflory jelitowej dorbiu
Oprócz probiotyków należy również zwrócić uwagę na stoswanie prebiotyków, które wykazują pozytywny wpływ na zdrowie jelit. Prebiotyki to nietrawione, oporne na działanie enzymów trawiennych w przewodzie pokarmowym składniki żywności, które korzystnie oddziałują na gospodarza przez selektywną stymulację wzrostu i/lub aktywności jednego rodzaju lub ograniczonej liczby bakterii w okrężnicy. Do substancji tych można zaliczyć niektóre białka, tłuszcze oraz oligo- i polisacharydy, które w niezmienionej postaci docierają do światła jelita. Tam ulegają fermentacji pod wpływem mikroflory jelitowej. W jej wyniku powstają głownie krótkołańcuchowe kwasy karboksylowe, takie jak kwas masłowy, kwas propionowy, kwas octowy i niskocząsteczkowe produkt np. diacetyl. Powstałe kwasy są bardzo istotne dla kondycji jelit, dla przykładu kwas masłowy skutecznie poprawia integralność ściany jelit, stymuluje wzrost komórek jelit, wydłuża kosmki jelitowe, przez co powierzchnia wchłaniania składników pokarmowych jest zwiększona. Do najczęściej stosowanych prebiotyków należą, fruktooligosacharydy (FOS), mannanoligosacharydy (MOS) oraz transgalaktooligosacharydy (TOS). Ich dodatek wydaje się selektywnie zwiększać liczebność bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium w jelitach, obniżać poziom endotoksyn bakteryjnych oraz ograniczać kolonizację przez patogeny. Badania wskazują również, że suplementacja FOS może poprawiać przyrost masy ciała i masy tuszy, a także obniżać stężenie cholesterolu we krwi. Opisano jednak przypadki, w których wysokie dawki prebiotyków działały niekorzystnie na jelita i spowalniały tempo wzrostu ptaków. Rezultaty dotyczące wpływu probiotyków i prebiotyków zależą głównie od rodzaju zastosowanego mikroorganizmu, dawki oraz czasu podawania. Wiele badań wskazuje, że synbiotyki (probiotyk i prebiotyk) wykazują skuteczniejsze działanie niż ich pojedyncze składniki podawane oddzielnie. Może być to spowodowane większą kontrolą dawki prebiotyków, oraz odpowiednio dobranym szczepem probiotycznym do prebiotyku.
Wyciągi roślinne – poprawa trawienia u brojlerów
Oprócz tradycyjnych prebiotyków coraz większe zainteresowanie budzą bioaktywne związki roślinne, takie jak polifenole, flawonoidy czy garbniki, które również mogą modulować skład mikrobioty jelitowej. Przykładowo katechiny z zielonej herbaty, resweratrol obecny w winogronach, kurkumina z kurkumy czy kwercetyna z cebuli sprzyjają rozwojowi korzystnych bakterii, jednocześnie ograniczając wzrost drobnoustrojów chorobotwórczych. Zioła charakteryzują się tym że działają wielokierunkowo. Wiele z nich działa immunostymulująco, przeciwzapalnie, ale także pobudzają wydzielanie soków trawiennych, redukują napięcie mięśni gładkich, zwiększają apetyt i perystaltykę jelit oraz poprawiają procesy wchłaniania składników pokarmowych. Wszystkie te działania w obrębie jelit przekładają się na lepsze wykorzystanie paszy i uzyskanie lepszych wyników produkcyjnych. Zostało to udokumentowane w wielu rozprawach naukowych, oraz coraz częściej potwierdzonych przypadkach fermowych. Do najpopularniejszych ziół wspomagających pracę jelit można zaliczyć: kminek, anyż, tymianek, oregano, mięta, rumianek, cynamon i czosnek.
Podsumowanie
Zdrowe jelita mają bardzo duży wpływ na ogólną kondycję zwierząt, dlatego stosowanie dodatków do pasz wspierających ich funkcjonowanie stało się coraz bardziej popularne. Probiotyki, prebiotyki, synbiotyki oraz zioła stanowią doskonałą alternatywę dla utrzymania prawidłowej równowagi i kondycji układu pokarmowego drobiu. Aby uzyskać najlepsze efekty należy stosować taką suplementację zgodnie z zaleceniami producenta. Podawanie naturalnych substancji i mikroorganizmów charakteryzuje się tym że efekt ich jest kompleksowy i potrzebuje dłuższego czasu stosowania, często pozwalając na uzyskanie produktu wysokiej jakości, bez stosowania antybiotyków.